Ön  söz

     Başlanğıcı 19-cu əsrin ikinci yarısına təsadüf edən Azərbaycan mətbuatı ötən əsrin 80-ci illərinin sonlarında öz inkişafının yeni  mərhələsinə qədəm qoydu. Ermənistanın Dağlıq Qarabağla bağlı Azərbaycana yönəlik ərazi iddialarına qarşı kütləvi və davamlı etiraz aksiyalarına başlayan  xalqımız bütün Sovet respublikalarında onilliklər ərzində mövcud olan ictimai-siyasi süstlüyü  ilk pozanlardan oldu – yüz minlərlə insanın qatıldığı böyük mitinqlər azad söz, kəskin və alternativ fikirlər üçün əsl tribunaya çevrildi. Bu ictimai-siyasi proseslər çox keçmədi ki, milli mətbuata da öz təsirini göstərdi. Tezliklə  mətbuat aləmində daha çox «samizdat» kimi tanınan qeyri-leqal və yarımleqal qəzetlər, kitabçalar, jurnallar, vərəqələr və digər nəşrlər meydana çıxdı.

     O illəri Azərbaycan mətbuatının ikinci intibah dövrü kimi də  qiymətləndirmək olar. Kifayət qədər qısa bir zaman kəsiyində onlarla, yüzlərlə  çap məhsulu peyda oldu ki,  mətbuatın az öncəki vəziyyətiylə müqayisədə bu proses əsl “bum” xarakteri daşıyırdı. Ən əsası o idi ki, həmin nəşrlər ölkədə baş verən hadisələri, bütövlükdə    reallığı müxtəlif rakurslardan işıqlandırırdı. O zaman kağız üzərində təkcə Azərbaycan mətbuatının yox, həm də Azərbaycanın özünün tarixi yazılırdı. Bu nəşrlərin müəyyən hissəsi  məzmun baxımından yüksək səviyyədə olmasa da, dövrün  rəngarəngliyini, fikir müxtəlifliyini əks etdirmək baxımından indi də mühüm əhəmiyyət kəsb edir.

“Samizdat”ların sayı çoxaldıqca onların  buraxılışı ilə məşğul olan xüsusi nəşriyyatlar, mətbəələr də yaranmağa başladı. Həmin qurumlar elə də güclü maddi-texniki bazaya malik deyildi, cox güman ki, şərti olaraq bu cür adandırılırdılar. Hər halda “Turan”, “Qurtuluş”, “Vətən”, “Dirçəliş” nəşriyyatlarının, “Millət” mətbəəsinin və.s. hər biri tərəfindən bir neçə “samizdat“ın buraxılması göstərir ki, onların mövcudluğu “samizdat” jurnalistikanın inkişafına xeyli təkan verib. 

      Azərbaycan mətbuatının həmin dövrdəki mənzərəsini  özündə əks etdirəcək və qoruyub saxlayacaq   “Müasir Mətbuat Tarixi Muzeyi”ni  yaratmaq  ideyası da  ölkə tarixinin çox mühüm və zəngin bir dövrünü əhatə eləyən həmin nəşrləri toplamaq, tamamilə itib batmaqdan xilas etmək zərurətindən doğuldu. Xatırladaq ki, bu layihə “Açıq Cəmiyyət İnstitutu- Yardım Fondu”nun maliyyə dəstəyiylə həyata keçirilib və muzeyin Mətbuat Şurasına veriləcək binada yerləşməsi nəzərdə tutulub.

 Layihəni həyata keçirmək üçun üç istiqamətdə iş aparılıb:

- ötən əsrin 80-ci illərində nəşr edilmiş çap məhsulları toplanıb;

- toplanmış materiallar  «Müasir Mətbuat Tarixi Muzeyi»ndə yerləşdirilmək üçün çeşidlənib;

- “Samizdat”ların elektron və çap kataloqu hazırlanıb.

     Toplanmış materiallar araşdırılarkən məlum oldu ki, “camizdatlar” müxtəlif  formatlardan istifadə olunmaqla (qəzetlərin böyük əksəriyyəti A3, A4 formatlarında 4 səhifə, digər dərgilər isə müxtəlif formatlarda və həcmdə) əsasən kiril əlifabası ilə nəşr edilib. Lakin bugünkü reallıq nəzərə alınaraq  muzey eksponatları Kataloqda latın əlifbasındakı hərflərin ardıcıllığı ilə düzülüb. Eksponatlar 3 qrupa bölünüb: a)  qəzetlər, b) ümumi şəkildə "dərgilər" adlandırdığımız bülleten, kitabça,   jurnallar və s., c) təbliğat vərəqələri . Bəzi  nəşrlərdə  nəşr tarixi, bəzilərində müəlliflərin kimliyi, bəzilərində isə, ümumiyyətlə,   heç bir rekvizit  göstərilmədiyindən onların konkret nə vaxt, kim və ya hansı təşkilat tərəfindən buraxıldığını müəyyənləşdirmək   mümkün olmayıb.
  

Kataloq haqqında irad və  təklifləriniz  olarsa, tərəddüd etmədən bizimlə əlaqə saxlayın.

    P.S. Layihəni həyata keçirərkən ən böyük çətinlik "samizdat" nəşrlərin toplanması ilə bağlı olub. Təəssüf ki, vaxtilə əldən - ələ gəzən bu nəşrlərə rəsmi arxivlər və kitabxanalar maraq göstərməyib, oxucular isə onları heç də həmişə öz şəxsi arxivlərində qoruyub saxlamaq qayğısına qalmayıblar. Odur ki, bəzi nəşrlərin bütün saylarını,   bəzilərinin isə, ümumiyyətlə, heç bir sayını hələlik  tapmaq mümkün olmayıb. DİM bundan sonra öz  imkanları hesabına bu layihəni davam etdirəcək, muzey fondunun genişləndirilməsinə çalışacaq. Əldə olunmuş hər bir yeni  nəşr muzeyə veriləcək, onlar  barəsində məlumatlar saytda yerləşdiriləcək və Kataloqun gələcəkdə çap olunacaq ikinci nəşrində öz əksini tapacaq. Ona görə də şəxsi arxivində belə nəşrlər olan oxuculardan, eləcə də vaxtilə həmin nəşrlərin buraxılması ilə məşğul olan şəxslərdən bu məsələdə bizə  yardımçı olmalarını bir daha xahiş edirik.

      P.P.S.  Nəhayət, son olaraq mövcud nəşrlərin toplanmasında bizə yaxından kömək edən  Nofəl Sadiq Əfəndiyə, Zərdüşt Əlizadəyə, Rauf Arifoğluna, Meydan Babayevə, Sabir Yanardağa Vidadi Həmidliyə, Səmid Daşdəmirova və digər şəxslərə DİM adından  təşəkkürümü bildirirəm.

M.Cavadoğlu

Layihənin rəhbəri

E l a n

      Demokratik İslahatlar Mərkəzi  “Açıq Cəmiyyət İnstitutu- Yardım Fondu”nun  maliyyə dəstəyi ilə həyata keçirilən   “Müasir  Mətbuat Tarixi Muzeyi”  layihəsi çərçivəsində  1988-1992-ci illərdə buraxılmış “samizdat” nəşrləri toplayır. Şəxsi arxivlərində  həmin nəşrlərin nümunələrini saxlayan  vətəndaşlardan  bu işdə təşkilata yardım göstərmələri xahiş olunur. 

Əlaqə vasitələri 

Telefon:  448 23 84,   (050) 575 75 45.