Mətbuatda

Müasir mətbuat tariximizdən

Demokratik İslahatlar Mərkəzinin təqdimatında

Redaksiyadan: Demokratik İslahatlar Mərkəzi 1980-ci illərin sonu, 1990-cı illərin əvvəllərində Azərbaycanda kustar üsulla (daha çox «Samizdat» adlanır) dərc olunan qəzet və dərgilərlə bağlı ətraflı araşdırma aparıb. Əldə edilən nəticələrdən görünür ki, müstəqilliyin ilk illərində Azərbaycanda 70-dən artıq qəzet və dərgilər, o cümlədən xüsusi vərəqələr işıq üzü görüb. Tədqiqatı maraqlı edən amillərdən biri müasir mətbuat tarixinin ilk dəfə ətraflı şəkildə öyrənilməsidir. Təbii ki, hər bir vətəndaş üçün ictimai-siyasi vəziyyətin gərgin olduğu həmin dövrdə hansı çap məhsularının işıq üzü görməsi, onların kimlər tərəfindən və hansı üsullarla buraxılması, dərgi və qəzetlərin sonrakı taleyi və s. məsələlər olduqca maraqlıdır. Bu tədqiqat müasir mətbuat tarixinin öyrənilməsi baxımından da xüsusilə əhəmiyyətlidir və əslində ali məktəblərin jurnalistika fakültələrində mətbuat tarixi fənninin tədrisi prosesində bu araşdırmadan istifadə edilməsi faydalı olardı. Mümkündür ki, Demokratik İslahatlar Mərkəzinin bu günlərdə çap edəcəyi və qeyd olanan tədqqatı bütünlüklə özündə əks etdirən «Samizdpt» nəşrlər Kataloqu» kitabının gələcəkdə ali məktələrdə tədris üçün tövsiyyə olunsun. Hər bir halda Demokratik İslahatlar Mərkəzinin araşdırması xüsusi əhəmiyyət kəsb edir və tərəfimizdən təqdir olunur.

Qeyd edək ki, DİM Azərbaycan mətbuatının həmin dövrdəki mənzərəsini özündə əks etdirəcək və qoruyub saxlayacaq «Müasir Mətbuat Tarixi Muzeyi»ni də yaradıb və muzeyin Mətbut Şurasına veriləcək binada yerləşməsi nəzərdə tutulub. Məlumat üçün bildirək ki, bu layihə «Açıq Cəmiyyət İnstitutu-Yardım Fondu»nun maliyyə dəstəyiylə həyata keçirilib. Demokratik İslahatlar Mərkəzinin rəhbəri Mehman Cavadoğludan aldığımız məlumata görə layihəni həyata keçirmək üçun üç istiqamətdə iş aparılıb:

- ötən əsrin 80-ci illərində nəşr edilmiş çap məhsulları toplanıb;

- toplanmış materiallar «Müasir Mətbuat Tarixi Muzeyi»ndə yerləşdirilmək üçün çeşidlənib;

- «Samizdat»ların elektron və çap kataloqu hazırlanıb.

Mehman bəy əlavə etdi ki, bəzi nəşrlərdə nəşr tarixi, müəlliflərin kimliyi, bəzilərində isə, ümumiyyətlə, heç bir rekvizit göstərilmədiyindən onların konkret nə vaxt, kim və ya hansı təşkilat tərəfindən buraxıldığını müəyyənləşdirmək mümkün olmayıb. «Samizdat»lara gəlincə, tədqiqat zamanı məlum olub ki, onlar müxtəlif formatlardan istifadə olunmaqla (qəzetlərin böyük əksəriyyəti A3 formatında 4 səhifə, digər dərgilər isə müxtəlif formatlarda və həcmdə) əsasən kiril əlifabası ilə nəşr edilib. Buna baxmayaraq muzey eksponatları kataloqda latın əlifbasındakı hərflərin ardıcıllığı ilə düzülüb.

Beləliklə, DİM-in tədqiqatları nəticəsində müasir mətbuat tariximizin aşağıdakı nümunələri aşkar olunub(bundan sonra qəzetin bir-neçə nömrəsində muzeyin kataloqu tam həcmdə dərc edilib).

14 dekabr 2006-cı il. "Mühakimə" qəzeti

Müasir Mətbuat Tarixi Muzeyi yaradılıb

Layihə müəllifləri "samizdat" nəşrlərin toplanması zamanı çətinliklərlə üzləşiblər.

Demokratik İslahatlar Mərkəzi “Açıq Cəmiyyət İnstitutu-Yardım Fondu”nun maliyyə dəstəyilə “Müasir Mətbuat Tarixi Muzeyi ” layihəsini sona çatdırmaq üzrədir. Yaradılmış muzey barəsində məlumat əldə etmək üçün DİM əməkdaşı İmran Ağayevə müraciət etdik: “Bildiyiniz kimi ötən əsrin sonlarında keçmiş SSRİ-də ictimai –siyasi proseslər o zaman üçün görünməmiş vüsət almağa , xalq hərəkatları yaranmağa başladı. Azərbaycanda isə bu proses həm də mənfur qonşularımızın ərazi iddiaları müşaiət olunurdu. Həmin dövrdə hələ fəaliyyətdə olan kommunist partiyası ölkənin bütün rəsmi kütləvi informasiya vasitələrinə nəzrarət edirdi. Belə bir vaxtda, ölkədə yaranmış yeni ictimai-siyasi şəraitdə cəmiyyətdə alternativ informasiyaya kəskin tələbat yaranmışdı. Odur ki, vətənpərvər insanlar qeyri-leqal və yarımleqal şəkildə kustar üsullarla “samizdat” deyilən nəşrləri hazırlayıb yayırdılar. Sonradan həmin nəşrlərin bəzilərinin fəaliyyəti leqallaşdırılsa da, əksəriyyətinin missiyası elə o zaman başa çatdı. Xatırladım ki, “Yeni Müsavat”, “İstiqlal” kimi sonrakı dövrlərdə də ictimai rəyə təsir edən qəzetlər məhz “samizdat” formasında nəşrə başlayıblar. Digər “samizdat” nümunələri isə ən yaxşı halda pərakəndə şəkildə ayrı-ayrı şəxsi arxivlərdə saxlanılırdı. Mətbuat tariximizin bəzi inciləri isə baxımsızlıq, aktuallığını itirməsi ucbatından it-bat olub. Məhz bu vəziyyətin doğurduğu acı təəssüf hissi və gələcək nəsillərin də bu tarixi öyrənmək haqqı bizi “Müasir Mətbuat Tarixi Muzeyi” layihəsini reallaşdırmaq zərurəti ilə üz-üzə qoydu.” Muzeyin formalaşdırılması üçün DİM-in gördüyü işlər barəsində danışan İmran bəy bildirdi ki: “Hər şeydən əvvəl mətbuat vasitəsilə oxuculara müraciət elədik ki, şəxsi arxivlərində olan “samizdat” nəşrləri bizə təqdim eləsinlər. Eyni zamanda şəxsi əlaqələr vasitəsi ilə o zaman xalq hərəkatında aktiv iştirak etmiş insanlar müraciət etdik. Xatırladm ki, layihənin rəhbəri Mehman Cavadoğlu özü də bir çox “samizdat” nəşrlərin buraxılmasında fəal iştirak edib. Həm Bakı şəhərində, həm də bölgələrdə olan nəşrləri topladıqdan sonra materialları sistemləşdirdik. Yeri gəlmişkən qeyd edim ki, topladığımız “samizdat”lar müxtəlif formatlarda dərc olunub. Çoxlarının üzərində heç bir rekvizit yoxdu, əksəriyyətində buraxılma tarixi və müəlliflər göstərilməyib. Bu səbəblərdən də sistemləşdirmə zamanı müəyyən çətinliklərlə üzləşdik Eyni zamanda muzeyin elektron variantını hazırlamışıq. Oxucular www.dim-az.org ünvanında muzeyin kataloqunun elektron variantı ilə tanış ola bilərlər. Eyni zamanda muzeyin kataloqunun çapa hazırlanması prosesi yekunlaşmaq üzrədir. Məlumat üçün deyim ki, layihəni “Açıq Cəmiyyət İnstitutu- Yardım Fondu”nun dəstəyi ilə həyata keçiririk. Tərəfdaşımızla razılaşmamıza görə Müasir Mətbuat Tarixi Muzeyinin Mətbuat Şurasında yerləşməsini nəzərdə tutulub. Lakin hal-hazırda MŞ-nın özünün də bu sahədə problemləri olduğuna görə vəziyyət bir az çətinləşir. Düşünürəm ki, muzey üçün normal şərait yarada biləcəyik.”