Zamin Hacı: "Jurnalistlərin əxlaq kodeksi niyə işlək sənədə çevrilmədi?"
| Ana səhifə |
| Bülletenlərimiz |
| Layihə haqqında |
| Bizim haqqımızda |
| DİM KİV-də |
Bizə yazın
Layihə:
"KİV-də təhqir və böhtan jurnalistika
və hüquq müstəvisində"
1 Problemin qoyuluşu.
Hər hansı bir ölkədə demokratiyanın səviyyəsi ilk növbədə həmin ölkədəki KİV-in azadlığının səviyyəsi ilə ölçülür. Çünki azad media olmadan demokratiyadan, demokratiyasız isə normal cəmiyyət və inkişafdan danışmağa dəyməz. Dünyanın elə bir ölkəsi yoxdur ki, orada müstəqil mətbuat şəxsi və bürokratik müstəvidə təzyiqlərlə üzləşməsin. Sadəcə olaraq bu təzyiqlər məkan baxımından öz miqyas və ölçüsü ilə bir-birindən fərqlənir. Demokratik, inkişaf etmiş cəmiyyətlərdəki KİV işçilərindən fərqli olaraq demokratiyaya yenicə qədəm qoyan ölkələrin jurnalistləri öz peşə borclarmı yerinə yetirərkən daha cox təzyiqlərlə üzləşir, məhkəmələrə çəkilir, fıziki təzyiqlərə məruz qalır, hətta həbs olunmaq təhlükəsi ilə də üz-üzə qalırlar.
Qaldırılan problemə 12 ildir ki, müstəqil dövlət kimi mövcud olan və demokratik inkişaf yolunu tutan Azərbaycan reallığı cərçivəsində yanaşsaq görərik ki, burada jurnalistikaya qarşı qaldırılan iddiaların motivinin 90 faizi mətbuatda şərəf və ləyaqətin təhqir edilməsi ilə bağlıdır.
Problemin ortaya çıxması da öz növbəsində obyektiv və subyektiv amillərlə bağlıdır.
1. Obyektiv amil kimi ilk növbədə Azərbaycandajurnalistlərin informasiya almaq hüququna qoyulan məhdudiyyətləri göstərmək gərəkdir. Heç kimə sirr deyil ki, bu gün hakim ınövqeyə yaxın olmayan heç bir qəzet nümayəndəsi məsul şəxslərdən və idarələrdən gərəkli informasiyanı ala bilmir və bu da yanlışhğa və təhriflərə gətirib çıxanr. Digər bir səbəb də, son vaxtlar ölkənin KİV məkanında gənc və əksəriyyəti də qeyri-peşə sahibləri olan jurnahstbrin artmasıdır. Onlar öz kifayət qədər təcrübələrinin və bu peşəni tənzimləyən qanıın və nizamnamələrdən tnəlumatları olmaması baxımından bilməyərəkdən öz yazılarında əxlaq kodeksiylə bağlı xətalara yol verirlər.
2 Subyektiv amil kimi Azərbaycan jurnalistikasınm siyasiləşməsi,
hakimiyyətin isə situasiyadan yararlanaraq mütəmadi olaraq bundan cəza
mexanizmi kimi istifadə etməsini göstərmək lazımdır. Digər subyektiv
amilsə
hadisələrə, konkret bir məsələyə və ya şəxsə jurnalistin qərəzli
münasibətidir.
Problemin köklü şəkildə araşdırılması söz və fıkir azadlığının hüquqi təminatı ilə də birbaşa bağlıdır.
Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasmm 46-cı maddəsində nəzərdə tutulur ki, hər kəsin öz şərəf və ləyaqətini müdafıə etmək hüququ var. Qanunvericiliyə görə kütləvi informasiya vasitələrində şərəf və ləyaqətin müdafiəsi hüququ aşağıdakı əsaslar olduqda həyata keçirilə bilər:
1. kütləvi informasiya vasitələrində şərəf və ləyaqəti ləkələyən
məlumatların yayılması;
2. həmin tnəlumatların yalan olması.
KİV-də getmiş məlumatlara görə qanunvericilikdə şərəf və ləyaqətin hüquqi müdafıəsinin 2 əsas forması nəzərdə tutulur ki, bunlardan biri informasiyaya düzəliş, təkzib və ya cavab verilməsi, habelə vurulmuş zərərın ödənilməsi ilə
reallaşır. İkincisi isə, cinayət hüquqi müdafıədir ki, burada təqsirli şəxsin cinayət məsuliyyətinə cəlb edilməsi nəzərdə tutulur.
Qüvvədə olan Cinayət Məcəlləsi şərəf və ləyaqətin müdafiəsi ilə əlaqədar 2 əmələ görə cinayət məsuliyyəti nəzərdə tutur: təhqir və böhtan.
Qeyd etmək lazımdır ki, təhqir və böhtana görə cinayət məsuliyyəti o zaman yaranır ki, həmin hərəkətlər qəsdən törədilmiş olsun. Yəni şəxs başqasımn şərəf və ləyaqətini ləkələyən məlumatlarm yalan, həqiqətə uyğun olmadığım bildiyi halda onları qəsdən kütləvi informasiya vasitələrində yayırsa, yaxud bu hərəkəti qəsdən törədirsə, cinayət məsuliyyətinə cəlb oluna bilər.
Bunlar məsələnin qanunvericiliklə tənzimlənən hüquqi tərəfləridir. Lakin həm KİV haqqında Qanunda, həm həm Mülki və Cinayət Məcəllələrində, həm də digər qanunverici aktlarda bu məsələ ilə bağlı boşluqlar var. Bu boşluqlar Azərbaycanda fəaliyyət göstərən mətbu orqanlara öz hüquqlarını həyata keçirməyə imkan vermir. Kiməsə böhtan atan jurnalistin cəzalandırılması normal haldır. Lakin bu cür hallar çox vaxt mətbuata qarşı təzyiq vasitəsinə çevrilir və böhtana görə jurnalistin cinayət məsuliyyətinə cəlb olunması ilə nəticələnir. Müstəqil məhkəmə sistemi olmadığı üçün Azərbaycanda bu günə kimi qəzetlərə qarşı qaldırılan bütün iddialar təmin edilib. Və yalnız bir neçə fakta diqqət çəkmək kifayətdir ki, qəzetlərə və ya jurnalistlərə qarşı kəsilən cərimələrin fantastik məbləğin şahidi olaq.Yüksək çinli dövlət məmurlarının istəyi əsasında qəzetlərin bağlanması, jurnalistlərə qarşı cinayət işinin açüması, aparıcı qəzət və jurnalların üst-üstə 100 milyon manatlarla cərimələnməsi müstəqil KİV-in bu günkü durumuna ayna tuta bilər.
Yalan tnəlumatları yaydığına görə KİV-lərin bağlanması, jurnalistlərin həbsxanaya salınması ilə bağlı məhkəmələrin çıxardığı qərarlar Avropa Şurasının və digər beynəlxalq qurumların, bir sıra beynəlxalq jurnalist təşkilatlarının, eləcə də medianın hüquqlannın qorunması ilə ınəşğul olan yerli qurumlarm ciddi etirazları ilə qarşılandı. Mətbuatın düşdüyü bu durumla bağlı media strukturlarının keçirdikləri Dəyirmi Masalar, ayn-ayrı beynəlxalq seminarlar öz effektini verdi. Yalnız bundan sonra hakimiyyətin tam nəzarətində olan məhkəmələr jurnalistbrin həbs edilməsi və qəzetlərin bağlanması ilə bağlı qərarlar çıxarmaqdan çəkindilər.
Bu baxımdan noyabrın sonunda ATƏT və "Sərhədsiz reportyorlar" təşkilatının Parisdə keçirilən konfransmda KİV-in təhqir və böhtana şörə təzyiqlərdən qorunması üçün hazırladığı tövsiyyələr diqqətəlayiqdir. Hökumətə və rəsmi şəxslərə, qanunverici orqanlara, məhkəmə orqanlarına ünvanlanan bu tövsiyyələrdə böhtanın cinayət tərkibli hərəkətlər sırasından çıxarılması və buna görə yalnız mülki məsuliyyətin saxlanılması məqsədəuyğun sayılır. Çünki bununla bağlı cinayət məsuliyyətinin tətbiq olunması vəzifəli şəxslərə əlavə müdafiə imkanları verir. Tövsiyyələrdə həmçinın bununla bağlı mülki qanunvericilikdə dəyişikliklər edilməsi öz əksini tapır. Sənəddə böhtanın cinayət tərkibli əməl hesab olunduğu təqdirdə belə məhkəmələrin jurnalistlər barəsində həbs hökmü çıxarmaqdan çəkinməsinin zəruriliyi göstərilir. Məhkəmələrin maliyyə sanksiyalarını da qeyd edən bu sənəddə maliyyə sanksiyalannın mütənasib olması, çıxarılan məhkəmə qərarlarının KİV-i müflisləşdirmək üçün istifadə olunmaması, cərimələrin verilməsini nəzərdə tutmayan sanksiyaların məqbul sayılması tövsiyyə olunur.
2. Layihənin məqsəd və vəzifələri:
Yuxarıda problemin kifayət qədər ciddi olduğu əsaslandırıldı. Azərbaycanda indiyə qədər mətbuat sahəsində problemin bu şəkildə qoyulduğu heç bir layihə həyata keçirilməyib. “KİV-də təhqir və böhtan jurnalistika və hüquq müstəvisində” layihəsinin məqsədi həm qanunvericilikdə, həm də jurnalistlərin fəaliyyətində müsbət dəyişikliklərə nail olmaqdır.
Layihənin məqsədləri:
1. Qanunlarda olan boşluqların araşdırılması və hökumətə bu problemin həlli istiqamətində təkliflər vermək;
2. Jurnalistlərin hüquqi biliklərinin artırılması istiqamətində fəaliyyət. Bu Azərbaycan mass-mediasında qeyri-professional yazıların azalmasına və gənc jurnalistlərin bu sahədə təcrübələrinin artırılmasına şərait yaradacaq.
3. Proyektin həyata keçirilməsi üsulları və metodları:
Proyektin vəzifələrini həyata keçirmək üçün bir neçə üsul nəzərdə tutulub.
1). Dəyirmi Masaların keçirilməsi.
Bu Dəyirmi Masalarda media və qanunvericilik sahəsində ekspertlər, hüquqşünaslar, qeyri-hökumət təşkilatlarının nümayəndələri, tanınmış jurnalistlər və redaktorlar iştirak edəcəklər. İştirakçılar KİV haqqında Qanunda, Cinayət və Mülki Məcəllələrdə, həmçinin digər qanunverici aktlarda olan boşluqları araşdıracaq, böhtanın cinayət əməlləri sırasından çıxarılmasını və bunun üçün daha optimal məsuliyyət formalarını müzakirə edəcəklər. Dəyirmi Masalarda bu sahədə beynəlxalq təcrübənin tətbiq edilməsi yolları və problemin müzakirəsi isitqamətində bu təşkilatlarla əməkdaşlıq perspektivləri də araşdırılacaq.
2). Jurnalistlərin iştirakı ilə onların hüquqi biliklərinin artırılması istiqamətində seminarlar keçirilməsi, onların öz yazılarında etik yanlışlıqlara yol verməmələri üçün hüquq və vəzifələri haqqında geniş məlumatların verilməsi.
3). Mövzu ilə bağlı broşürlərin hazırlanması və yayılması.
4). Layihənin gedişini əks etdirən bülletenlərin hazırlanması və qəzet redaksiyalarına yayılması.
5) Bülletendəki ən vacib materialların pullu əsasda (reklam kimi) aparıcı mətbuat orqanlarmda dərc etdirilməsi.
6) Bu mövzu ilə bağlı ən maraqlı məqalə müsahibəsi elan etmək və bir neçə qalibi pul mukafatı ilə mukafatlandırmaq.
7) İndiyə qədər böhtanla bağlı iddialardan ən çox zərər çəkmiş bir neçə
mətbu
orqanla redaksiyalarda görüş keçirmək.
8) "KİV-də təhqir və böhtan - jurnalistika və hüquq müstəvısində" başlıqlı www.tehqirler.aznet.org kimi bir Site yaratmaq və onu tez-tez Upgrate elemək.
9) Nəhayət layihənin sonunda problemi ətraflı surətdə əks etdirən "KİV-də
təhqir və böhtan — jurnalistika və hüquq müstəvisində" mövzusunda
kitabın nəşr edilməsi.
Kitabda qeyd edilən problem ətraflı əhatə ediləcək, habelə layihə
müddətində
aparılan müzakirələr, irəli sürülən təkliflər əks olunacaq.
4. Layihənin ictimai əlaqələr (PR) sahəsində vəzifələri:
Layihənin həyata keçirilməsi prosesində onun ictimaiyyətə daha yaxşı çatdırılması üçün müxtəlif üsullar nəzərdə tutulub. PR sahəsində aparılması nəzərdə tutulan işlər layihənin daha uğurla həyata keçirilməsini təmin edəcək. Layihənin əsas məqsəd və ideyasını ictimaiyyətə çatdırmaq üçün bu işlər nəzərdə tutulub:
1. Beb bir layihənin həyata keçirilməsi barədə KİV-də geniş informasiya vermək.
2. Mətbuat konfransı keçirmək.
3. Keçirilən Dəyirmi Masaların və seminarlarm fəaliyyəti, əldə edilən
nəticələr
barəsində ictimaiyyəti mütəmadi olaraq KİV vasitəsilə məlumatlandırmaq.
4. Bu məlumatlan həmçinin xüsusi bülletenlər şəklində hazırlayıb
redaksiyalara
göndərmək.
-----------------------------------------------------------------
Project:
"Insult and libel in the Mass Information
Media in the journalism and law field"
1. Statement of Problem.
In each country, the level of the democracy is measured by the liberation level of the mass media. There is no democracy without the free media and there is not normal society and development without democracy. There is not country in the world that the media in this country don't meet with the pressures in the bureaucracy. Simply the size and scale of these pressures differ depending on the place. Unlike the workers of the mass media in the democratic and developed countries, the mass media workers in the countries that have the first steps toward the democracy meet with the pressures when they do their duty. They are subject to the physical pressures, are brought an action against them, and confront with the danger of arrest.
If we approach to this problem in the reality frame of the Azerbaijan that is independent for 12 years and chose the democratic development way we can see that 90% of the motives of the claims against the journalism are consist of the insult of honor and dignity. The cropping up this problem is connected with the objective and subjective factors.
1)As objective factors, we can show the restrictions to the journalists' rights to get information in the Azerbaijan. It is not secret that today no representative of newspaper that is not close to the ruling class can get the necessary information from the senior officials and offices. This fact causes distortion and incorrectness in the information. Another reason is that recently the number of the young journalists and journalists which is not journalist by professions increased. They don't have enough experience and have not information about the laws and rules that regulate this profession and that's why they violate ethic norms in their report.
1. As subjective factor, we can show the politicization of the journalism and government often uses this factor as the punishment machinery. Another subjective factor is journalist's preconceived attitude to the certain event, problem or person.
The detailed investigation of the problem is directly connected with the juridical provision of the right to have free opinion and word.
According to the 46th article of the Constitution of the Azerbaijan Republic everybody has right to protect dignity and honor. According to the legislation the right to protect the honor and dignity can be realized as followings:
-Spread of the information that insults the honor and dignity in the mass media
-Spread of false information
According to the information that was presented in the mass media there are 2 forms of the protection of the honor and dignity in the legislation. One of them is the amendment, refutation and responds to the information even the realization of the compensation of the damage. The second is that the crime is the juridical protection and this intends that accused person must be made answer to the crime he did.
The Penal Code intends responsibility for 2 acts concerning the protection of the honor and dignity: insult and slander.
We must note that the crime responsibility for the insult and slander appears in the situation when it is made intentionally. Thus if person spread false information in the mass media that soils ones dignity and honor and if he makes it intentionally he can be made to answer for the actions.
These are the juridical sides of the problem that is regulated in the legislation. However, both in Mass Media Law, Civil Code, and Penal Code and in other legislative acts there are voids in according this problem. These voids don't let press organs realize their rights in Azerbaijan.
Punishing the journalists slandering someone is normal. However these events often are used as a method of pressure against the press and results in an arrest of journalists for slander. There is not independent court system in Azerbaijan that's why all claims against the newspapers are provided until this day. It is enough to pay attention to a few facts and we can see how fantastic is the fines against journalists. Closing the newspapers, bringing actions against journalists, fining journalist and newspapers with 100 thousands of manats with the order of high state officials can show the today's situation of free media in Azerbaijan.
The sentences of the courts about the closing the mass media, and arresting the journalists meet with the objection of the European Council and other international organizations, many international journalist organizations, also with the objections of the local organizations that protect the rights of media. International seminars and Round Table discussions that were held by the media structures in this condition of press gave its effect. After this the courts avoid to pronounce a judgment that will arrest journalists and close newspaper.
At the end of November in the conference that was held in Paris the recommendations of OSCE and Borderless Reporters organizations concerning the protection of mass media from pressures in the case of insult and slander is noticeable. In the recommendations that were addressed to the government and officials, legislative organs, courts it is advised to extract the slander from the criminal acts and hold the civil responsibility for this act. Appling the criminal responsibility concerning this act gives extra defense opportunity to the officials. In recommendations, it is also told to have changes in the civil legislation. In the document it is said that even if slander is taken as crime then courts must deviate from pronouncing judgment about arrest of journalist. This document also recommends courts to have proportionate financial sanction, not to use the judgments for failing Mass Media and pronounce judgments that don't imply paying fines.
At the end, it must be noted that in the document it is recommended that when assisting OSCE members financial organizations have to take into account the attitude of the governments abusing the legislation about slander to the free opinion.
2. The purposes and duties of the Project.
In the previous strophe it was substantiated that the problem is too serious. There was not any project in the Mass Media concerning this problem in the Azerbaijan until this time or it was ineffective. The aim of the project named "Insult and libel in the Mass Information Media in the journalism and law field" is to obtain the positive changes in legislation and in the activities of journalists. Duties of the project:
1)Investigation of the voids in the legislation and give the proposals to the government concerning this problem.
2) Activity for increasing the juridical knowledge of journalists. This will create condition not to place the unprofessional wrings in the Azerbaijan Mass Media and will make young journalists to become more experienced in the field.
3) Realization methods and ways of the project.
There was intended several ways for realization of the duties of the project.
- Organizing Round Tables. It is intended that lawyers, experts in the Mass Media and Law field, representatives of non-governmental organizations and well-known journalists and editors of the newspapers will participate in the Round Table. Participants will discuss the voids in the Mass Media Law, Penal and Civil Code, also in other legislative acts and discuss the extracting the slanderfrom the ranks of the criminal actions and offers determining the optimal responsibility form for this actions. In the Round Table, the using ways of the international experience will be investigated and the perspectives of the collaboration with the international organizations for solving the problem will be discussed.
-To hold seminars with the participation of the journalists for increasing their juridical knowledge for not having incorrectness in the writings concerning the ethics, and for informing them with the laws and regulations, their rights and authorities.
-Preparing and spreading brochures concerning the subject.
-Preparing bulletins that represents the realization of the project and delivering them to the editorial office.
-Printing the most important materials in the leading press organs paying money (as advertising).
-To announce a competition for the most interesting article and to reward several victors with money.
-To meet with some press organs those were mostly injured by the claims concerning the libels.
-To create www.tehqirler.aznet.org site under the title of "Insult and libel in the Mass Media in the law and journalism field" and often upgrade it.
-At least to print the book under the title of the "Insult and libel in the Mass Media in the law and journalism field".
The problem will be involved in this book in detail, even the discussion and offers during the project will be included to the book.
4. The duties of the project in the field of public relations (PR).
There were intended different methods for bringing the project into the society's notice during the realization of the project. The works in the field of PR will provide the success of the realization of the project. The following works were intended for informing public about the project:
1) To give detailed information about the realization of the project in the Mass Media.
2) To inform the society about the activities of Round Table and seminars and the obtain results by means of Mass Media.
3) To prepare this information in the form of bulletins and send it to the editorial offices.